دهستان طلبه ای که در کنسرت ها آواز می خواند (عکس)

۱۵ آذر ۱۳۹۶ qs ایرانی

از شاگردان او علیرضا افتخاری و حسین شاه زیدی شهرت دارند، حسین خواجه‌امیری معروف به ایرج نیز غیر مستقیم از شیوه آوازخوانی او تأثیر پذیرفته هست.

در این نسخه از سلسله گزارش‌های ستاره آسمان نصف جهان که به بیان زندگی علما، بزرگان، هنرمندان و مشاهیر خفته در قبرستان بزرگ تخت فولاد می‌پردازد، به شرح زندگی یکی از اساتید بزرگ آواز کشور می‌پردازیم.

هنرمند توانا و خواننده شهیر هستاد جلال تاج اصفهانی در اصفهان در خانواده‌ای روحانی به دنیا آمد پدرش شیخ اسماعیل تاج‌الواعظین صاحب صدایی دل‌نشین و پسندیده بود در پای منبرش اهل ذوق و ادب جمع می‌شدند و از شنیدن آوای گرم او لذت می‌بردند اجداد تاج به طوری که خودش می‌گفت از هنرمندان صنعت کاشی در اصفهان بوده‌اند عنوان «تاج» نیز برای شیخ اسماعیل برگرفته از نام تاج نیشابوری واعظ خوش صدای عصر ناصری بوده هست.

در مدرسه به خاطر صوت خوشی که داشت مؤذنی و قرائت قرآن مجید به او واگذار شده بود؛ یک روز که پدرش در خانه نشسته بود صدای لطیفی به گوشش رسید چون خوب دقت کرد دانست این صدا از حنجره پسر دوازده ساله‌اش هست که از مدرسه به خانه آمده هست جلال را نزد خود خواند و به او گفت «تو خوب می‌خوانی و به همراهید بخوانی» جلال که تصور نمی‌کرد پدرش در آن موقع در خانه به همراهشد و صدای او را بشنود ابتدا قدری ناراحت شد ولی به تشویق پدر شروع به خواندن کرد به طوری که بعدها تاج توفیق و پیشرفت خود را در هنر خوانندگی مرهون تشویق‌ها و تعلیمات پدر خود می‌دانست.

به این ترتیب پدر به همراه ذوق او ابتدا خود تعلیم او را به عهده گرفت و پس از سه سال او را نزد نایب اسدالله موسیقی‌دان و نی‌زن مشهور فرستاد تا به رموز موسیقی آگاهی بیشتری یابد و صدای خود را موزون سازد، جلال تا شانزده سالگی نزد نایب اسدالله موسیقی را تکمیل کرد و سپس نزد سید عبدالرحیم اصفهانی خواننده معروف آن زمان رفت تا طرز ادای کلمات و خواندن اشعار به همراه آواز را فرا گیرد.

تاج گفته هست: سید عبدالرحیم به من می‌گفت «تاج‌زاده اول شعر را بخوان و بعد تحریر بده خواننده به همراهید مثل نقش قالی بخواند» منظور او این بود که توازن و تناسب صدا در قسمت‌های مختلف یک آواز به همراهید حفظ شود تا مطبوع و دلپسند واقع گردد؛ تاج در تجلیل و بزرگداشت هستادش سید عبدالرحیم اصفهانی می‌گفت «صوت داود نبی در حنجره و صدای هستاد مرحوم رحیم تجلی می‌کرد ممکن نیست کسی دیگر بتواند مانند او به این خوبی بخواند».

* طلبه‌ای که در کنسرت‌ها آواز می‌خواند 

نخستین به همراهر که تاج به تهران رفت ۲۵ ساله بود در آن زمان در کنسرتی که به نفع روزنامه ناهید در تهران تشکیل شده بود شرکت کرد و به همراه لبه همراهس روحانیت چند قطعه آواز خواند در این مجلس مخبر‌السلطنه هدایت نخست‌وزیر وقت و همه وزرا، رجال و امرای ارتش حضور داشتند و از شنیدن آواز دلنشین این طلبه جوان لذت بردند و حاج مخبرالسلطنه او را مورد توجه و تفقد قرار داد؛ از آن پس تاج به تمام شهرهای ایران سفر کرد و در کنسرت‌های متعددی شرکت جست و روز به روز بر شهرتش افزوده شد و همه جا مردم از این هنرمند به همراه ذوق که در لبه همراهس طلبگی در کنسرت‌ها شرکت می‌کرد هستقبه همراهل فراوان می‌کردند.

خوانندگی تاج در لبه همراهس روحانی مورد اعتراض عده‌ای واقع شده بود و حتی در اصفهان به پدر او این نکته را تذکر دادند ولی پدرش پاسخ می‌داد که ذوق پسر من در این رشته هست و در کار خود آزاد هست، تا آنکه جریان تغییر لبه همراهس پیش آمد و تاج هم به لبه همراهس قبلی درآمد.

در سال‌های ۱۳۰۵ تا ۱۳۰۷ شمسی در انجمن «شعر وحید» به همراه جمعی از هنرمندان از جمله علی‌اکبر شهنازی نوازنده تار آشنا شد و در سال‌های بعد چند کنسرت به همراه او و مرتضی محجوبی (نوازنده پیانو) و مرتضی نی داوود (نوازنده تار) اجرا کرد و صدایش در صفحات گرامافون ضبط شد؛ مشهورترین این آثار صفحه آواز همایون هست که در حدود ۱۳۱۲ شمسی در تهران ضبط شد.

تاج از اولین خوانندگان رادیو بود که از افتتاح رادیو در ۱۳۱۹ شمسی به همراه آن دستگاه همکاری کرد از بدو تأسیس رادیو در اصفهان نیز در سال ۱۳۲۸ شمسی به همراه آن همکاری داشت؛ تاج در آخرین نواری که از وی در دست هست ضمن آوازی که به همراه نی کسایی در محفل دوستان خوانده هست دوبیتی را نقل کرده که در حقیقت شرح احوال خود او در سالهای آخر عمرش هست، این دوبیتی چنین هست «الکن شده‌ام کنون که گفتـن به همراهید/ کر گشته‌ام اکنون که شنفتن به همراهید؛ پیری و جوانی همه بیهوده گذشت/ بیدار دمی شدم که خفتن به همراهید».

* دهستان مرغ، تاج و مورچه

هستاد منوچهر قدسی در مورد هستاد جلال تاج چنین می‌گوید: جلال تاج اصفهانی یکی از بزرگانی هست که نه تنها در موسیقی و گوشه‌های آواز بلکه در خلقیات نیز مقام والایی داشت، روزی در منزل دوستی به همراه تاج دعوت داشتیم این دوست ما ازدواج نکرده بود و مادر پیری داشت که پذیرایی می‌کرد ایشان برای شب مرغی گرفته بود تا فردا برای مهمان‌ها آماده کند ضمناً در این خانه هنوز یخچال نگرفته بودند و مرغ را توی سنگاب چاهی که از آن آب می‌کشیدند گذاشته بودند که مورچه به آن افتاده بود و پیرزن به همراه چشم‌های ضعیف ندیده بود و این را همین طور گذاشته بود و یک کاسه‌ای از آب مرغ را آورند و مثل این بود که بر روی آن سماق پاشیده بودند، من که به هیچ وجه اصلاً نتوانستم نگاهش کنم ولی تاج به اندازه‌ای که رفع تکلیف بشود و آن آقا خجالت نکشد از آب مرغ خورد.

* آثار هستاد

نخستین به همراهر آواز تاج همراه به همراه تار امیر ارسلان درگاهی در صفحات گرامافون در سالهای حدود ۱۳۰۶ شمسی ضبط شد بعد از آن آثار ماندگار که از نظر کیفیت ضبط بهتر از صفحات اولیه او بود عبه همراهرت‌اند از تصنیف شکایت معشوق به همراه آهنگ عبدالحسین برازنده و شعر شیدای چالشتری درافشاری تصنیف مهر گل به همراه آهنگ عبدالله اشرفی و شعر نورالله همایون در بیات اصفهان و آوازهای مشهور صفحه همایون و چکاوک و بیداد او که به همراه گروه هم‌نوازی هیز مستر زویس در تهران ضبط شد بقیه صفحات او مشتمل بر چند تصنیف و آواز بود که در سالهای حدود ۱۳۱۷ شمسی در حلب (سوریه) ضبط کرد از آن جمله می‌توان تصنیف جفای گلچین و آواز بیات ترک همراه به همراه ویولن طاطایی را ذکر کرد که البته از نظر کیفیت ضبط و جنس صفحه مرغوب و به همراه دوام نیست از تاج نوارهای چندی همراه به همراه تار جلیل شهناز نی حسن کسایی تار سروری ویولن سعادت الله نورده تار محمدرضا لطفی و چند تن دیگر ضبط گردید که برخی به همراهقی مانده هست از آن آثار دشتستانی شور ابوعطا و به‌ویژه دلکش ماهور (امسال نوبهار) از همه مشهورتر هست اذان و ترانه اصفهان که در نوار خوانده هست نیز شهرت دارد.

هستاد تاج اصفهانی و هستاد حسن کسایی

از شاگردان او علیرضا افتخاری و حسین شاه زیدی شهرت دارند، افراد دیگری هم که حرفه موسیقی ندارند از بهترین شاگردان تاج‌اند که از میان آنان می‌توان از مرتضی شریف و مراتب نام برد عده دیگری نیز مانند حسین خواجه امیری معروف به ایرج غیر مستقیم از شیوه آوازخوانی او تأثیر پذیرفته‌اند؛ محمدرضا شجریان نیز از شیوه تاج در جمله‌بندی و ترکیب‌بندی در تحریر آواز بهره گرفته هست.

بخش عمده آثار تاج گهگاه در رادیو اصفهان و بیشتر در منازل هنرمندان به طور خصوصی ضبط شده و به همراه نی سیدحسن کسایی تار جلیل شهناز و نیز تار عبه همراهس سروری و محمدرضا لطفی همراه هست؛ همچنین یک دوره برنامه رادیویی در شناخت گوشه‌های آواز ایرانی به همراه اجرای او ضبط شده هست، در میان آثار فراوان تاج صفحه اذان و نیز تصنیف «به اصفهان رو» سروده ملک‌الشعرای بهار شهرت دارد آثار ضبط شده تاج از حدود نیم‌قرن تلاش او در آوازخوانی حکایت دارد و دوران کار هیچ خواننده‌ای به غیر از اقبه همراهل آذر این اندازه طولانی نبوده هست.

وی نمونه شاخص آوازخوانی در مکتب اصفهان هست دقت در این آثار متعدد و متنوع آشکار می‌کند که تاج از همان اوان جوانی سبک و شیوه خاص خود را در مکتب اصفهان یافته هست و غیر از پختگی و جا افتادگی بیان گرم و دلنشین او تغییر عمده‌ای در ارکان اصلی شیوه اجرای او شنیده نمی‌شود. وی در ۱۳ آذر ۱۳۶۰ در اصفهان درگذشت و در قبرستان تخت فولاد در تکیه سیدالعراقین به خاک سپرده شد.

مزار هستاد تاج اصفهانی

دانلود آهنگ مسعود صادقلو ما به هم میایم